Chapter 10: विभूतियोगः
अथ दशमोऽध्यायः । विभूतियोगः
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।
bhūya eva mahābāho śaṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १०-१॥
yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā || 10-1||
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ |
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ १०-२॥
ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ || 10-2||
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram |
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०-३॥
asammūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate || 10-3||
बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
buddhirjñānamasammohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ |
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ १०-४॥
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca || 10-4||
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo'yaśaḥ |
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ १०-५॥
bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ || 10-5||
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā |
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ १०-६॥
madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ || 10-6||
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ |
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ १०-७॥
so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ || 10-7||
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate |
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ १०-८॥
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ || 10-8||
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam |
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०-९॥
kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca || 10-9||
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam |
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०-१०॥
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te || 10-10||
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ |
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ १०-११॥
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā || 10-11||
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān |
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १०-१२॥
puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum || 10-12||
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā |
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १०-१३॥
asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me || 10-13||
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava |
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १०-१४॥
na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ || 10-14||
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama |
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १०-१५॥
bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate || 10-15||
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ |
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १०-१६॥
yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi || 10-16||
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan |
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १०-१७॥
keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā || 10-17||
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana |
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १०-१८॥
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śaṛṇvato nāsti me'mṛtam || 10-18||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ |
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १०-१९॥
prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me || 10-19||
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ |
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ १०-२०॥
ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca || 10-20||
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān |
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ १०-२१॥
marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī || 10-21||
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
vedānāṃ sāmavedo'smi devānāmasmi vāsavaḥ |
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ १०-२२॥
indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā || 10-22||
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
rudrāṇāṃ śaṅkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām |
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ १०-२३॥
vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham || 10-23||
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim |
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ १०-२४॥
senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ || 10-24||
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram |
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ १०-२५॥
yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ || 10-25||
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ |
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ १०-२६॥
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ || 10-26||
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam |
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ १०-२७॥
airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam || 10-27||
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk |
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १०-२८॥
prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ || 10-28||
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham |
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ १०-२९॥
pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham || 10-29||
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham |
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ १०-३०॥
mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pakṣiṇām || 10-30||
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham |
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ १०-३१॥
jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī || 10-31||
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna |
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ १०-३२॥
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham || 10-32||
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca |
अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ १०-३३॥
ahamevākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ || 10-33||
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām |
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ १०-३४॥
kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā || 10-34||
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham |
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ १०-३५॥
māsānāṃ mārgaśīrṣo'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ || 10-35||
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham |
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ १०-३६॥
jayo'smi vyavasāyo'smi sattvaṃ sattvavatāmaham || 10-36||
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।
vṛṣṇīnāṃ vāsudevo'smi pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ |
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ १०-३७॥
munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ || 10-37||
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām |
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ १०-३८॥
maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham || 10-38||
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna |
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ १०-३९॥
na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram || 10-39||
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।
nānto'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ parantapa |
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ १०-४०॥
eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā || 10-40||
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā |
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥ १०-४१॥
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃ'śasambhavam || 10-41||
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna |
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ १०-४२॥
viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat || 10-42||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥
vibhūtiyogo nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10||