Chapter 9: राजविद्याराजगुह्ययोगः
अथ नवमोऽध्यायः । राजविद्याराजगुह्ययोगः
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave |
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ९-१॥
jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mokṣyase'śubhāt || 9-1||
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam |
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ ९-२॥
pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam || 9-2||
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya parantapa |
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ९-३॥
aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani || 9-3||
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā |
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ९-४॥
matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ || 9-4||
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram |
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ९-५॥
bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ || 9-5||
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān |
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ९-६॥
tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya || 9-6||
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām |
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ९-७॥
kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham || 9-7||
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ |
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ९-८॥
bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt || 9-8||
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya |
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९-९॥
udāsīnavadāsīnamasaktaṃ teṣu karmasu || 9-9||
मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram |
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ९-१०॥
hetunānena kaunteya jagadviparivartate || 9-10||
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam |
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ९-११॥
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram || 9-11||
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ |
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ ९-१२॥
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ || 9-12||
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ |
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९-१३॥
bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam || 9-13||
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ |
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ ९-१४॥
namasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate || 9-14||
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate |
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ ९-१५॥
ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham || 9-15||
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham |
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ ९-१६॥
mantro'hamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam || 9-16||
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
pitāhamasya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ |
वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च ॥ ९-१७॥
vedyaṃ pavitramoṅkāra ṛksāma yajureva ca || 9-17||
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt |
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ ९-१८॥
prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam || 9-18||
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca |
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ ९-१९॥
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna || 9-19||
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā
यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
yajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayante |
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-
te puṇyamāsādya surendraloka-
मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ ९-२०॥
maśnanti divyāndivi devabhogān || 9-20||
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ
क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti |
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना
evaṃ trayīdharmamanuprapannā
गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ ९-२१॥
gatāgataṃ kāmakāmā labhante || 9-21||
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate |
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९-२२॥
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham || 9-22||
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
ye'pyanyadevatā bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ |
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ९-२३॥
te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam || 9-23||
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca |
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥ ९-२४॥
na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te || 9-24||
यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः ।
yānti devavratā devānpitṝnyānti pitṛvratāḥ |
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ९-२५॥
bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino'pi mām || 9-25||
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati |
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ९-२६॥
tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ || 9-26||
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat |
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ ९-२७॥
yattapasyasi kaunteya tatkuruṣva madarpaṇam || 9-27||
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
śubhāśubhaphalairevaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ |
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९-२८॥
saṃnyāsayogayuktātmā vimukto māmupaiṣyasi || 9-28||
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
samo'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo'sti na priyaḥ |
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९-२९॥
ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpyaham || 9-29||
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk |
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ९-३०॥
sādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasito hi saḥ || 9-30||
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati |
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ९-३१॥
kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati || 9-31||
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
māṃ hi pārtha vyapāśritya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ |
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ९-३२॥
striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim || 9-32||
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।
kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā |
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ९-३३॥
anityamasukhaṃ lokamimaṃ prāpya bhajasva mām || 9-33||
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ९-३४॥
māmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ || 9-34||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९॥
rājavidyārājaguhyayogo nāma navamo'dhyāyaḥ || 9||