Chapter 8: अक्षरब्रह्मयोगः
अथ अष्टमोऽध्यायः । अक्षरब्रह्मयोगः
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
किं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
kiṃ tad brahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama |
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ ८-१॥
adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate || 8-1||
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra dehe'sminmadhusūdana |
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ ८-२॥
prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo'si niyatātmabhiḥ || 8-2||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate |
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ८-३॥
bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ || 8-3||
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam |
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ८-४॥
adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara || 8-4||
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram |
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ८-५॥
yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ || 8-5||
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram |
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ८-६॥
taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ || 8-6||
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca |
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ८-७॥ (संशयम्)
mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayaḥ || 8-7|| (saṃśayam)
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā |
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८-८॥
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan || 8-8||
कविं पुराणमनुशासितार-
kaviṃ purāṇamanuśāsitāra-
मणोरणीयंसमनुस्मरेद्यः ।
maṇoraṇīyaṃsamanusmaredyaḥ |
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप-
sarvasya dhātāramacintyarūpa-
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ८-९॥
mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt || 8-9||
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन
prayāṇakāle manasā'calena
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
bhaktyā yukto yogabalena caiva |
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्
bhruvormadhye prāṇamāveśya samyak
स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८-१०॥
sa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam || 8-10||
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति
yadakṣaraṃ vedavido vadanti
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
viśanti yadyatayo vītarāgāḥ |
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti
तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ८-११॥
tatte padaṃ saṅgraheṇa pravakṣye || 8-11||
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca |
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ ८-१२॥
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām || 8-12||
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran |
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ ८-१३॥
yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim || 8-13||
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ |
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ८-१४॥
tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ || 8-14||
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam |
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ८-१५॥
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ || 8-15||
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna |
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ८-१६॥
māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate || 8-16||
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः ।
sahasrayugaparyantamaharyad brahmaṇo viduḥ |
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ८-१७॥
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ || 8-17||
अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame |
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ८-१८॥
rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake || 8-18||
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate |
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ ८-१९॥
rātryāgame'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame || 8-19||
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
parastasmāttu bhāvo'nyo'vyakto'vyaktātsanātanaḥ |
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ ८-२०॥
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati || 8-20||
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
avyakto'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim |
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ८-२१॥
yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama || 8-21||
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā |
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ८-२२॥
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam || 8-22||
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ |
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ ८-२३॥
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha || 8-23||
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८-२४॥
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ || 8-24||
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ८-२५॥
tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate || 8-25||
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate |
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ ८-२६॥
ekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ || 8-26||
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana |
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ८-२७॥
tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna || 8-27||
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव
vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam |
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा
atyeti tatsarvamidaṃ viditvā
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ ८-२८॥
yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam || 8-28||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
अक्षरब्रह्मयोगो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥
akṣarabrahmayogo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8||