Chapter 7: ज्ञानविज्ञानयोगः
अथ सप्तमोऽध्यायः । ज्ञानविज्ञानयोगः
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
mayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ |
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ ७-१॥
asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu || 7-1||
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ |
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ ७-२॥
yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate || 7-2||
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye |
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ७-३॥
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ || 7-3||
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ७-४॥
ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā || 7-4||
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām |
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ७-५॥
jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat || 7-5||
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya |
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ७-६॥
ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā || 7-6||
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
mattaḥ parataraṃ nānyatkiñcidasti dhanañjaya |
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७-७॥
mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva || 7-7||
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
raso'hamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ |
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ७-८॥
praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu || 7-8||
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau |
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ७-९॥
jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu || 7-9||
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam |
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ ७-१०॥
buddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham || 7-10||
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam |
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ७-११॥
dharmāviruddho bhūteṣu kāmo'smi bharatarṣabha || 7-11||
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye |
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ ७-१२॥
matta eveti tānviddhi na tvahaṃ teṣu te mayi || 7-12||
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat |
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ ७-१३॥
mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam || 7-13||
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā |
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ७-१४॥
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te || 7-14||
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ |
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ ७-१५॥
māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ || 7-15||
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna |
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ७-१६॥
ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha || 7-16||
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate |
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ ७-१७॥
priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ || 7-17||
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam |
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ ७-१८॥
āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim || 7-18||
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate |
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ७-१९॥
vāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ || 7-19||
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante'nyadevatāḥ |
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ ७-२०॥
taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā || 7-20||
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati |
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ ७-२१॥
tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham || 7-21||
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate |
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ ७-२२॥
labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhi tān || 7-22||
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām |
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ ७-२३॥
devāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi || 7-23||
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ |
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ ७-२४॥
paraṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam || 7-24||
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ |
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ ७-२५॥
mūḍho'yaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam || 7-25||
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna |
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ ७-२६॥
bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana || 7-26||
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata |
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ ७-२७॥
sarvabhūtāni sammohaṃ sarge yānti parantapa || 7-27||
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām |
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ७-२८॥
te dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ || 7-28||
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye |
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ ७-२९॥
te brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam || 7-29||
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ |
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ७-३०॥
prayāṇakāle'pi ca māṃ te viduryuktacetasaḥ || 7-30||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥
jñānavijñānayogo nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7||