Chapter 6: आत्मसंयमयोगः
अथ षष्ठोऽध्यायः । आत्मसंयमयोगः
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ |
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६-१॥
sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ || 6-1||
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava |
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६-२॥
na hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana || 6-2||
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate |
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६-३॥
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate || 6-3||
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate |
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६-४॥
sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate || 6-4||
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet |
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६-५॥
ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ || 6-5||
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ |
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६-६॥
anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat || 6-6||
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ |
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६-७॥
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ || 6-7||
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ |
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६-८॥
yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ || 6-8||
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu |
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६-९॥
sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate || 6-9||
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ |
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६-१०॥
ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ || 6-10||
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ |
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६-११॥
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram || 6-11||
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ |
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६-१२॥
upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye || 6-12||
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ |
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६-१३॥
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan || 6-13||
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ |
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६-१४॥
manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ || 6-14||
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ |
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६-१५॥
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati || 6-15||
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ |
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६-१६॥
na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna || 6-16||
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu |
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६-१७॥
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā || 6-17||
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate |
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६-१८॥
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā || 6-18||
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā |
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६-१९॥
yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ || 6-19||
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā |
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६-२०॥
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati || 6-20||
सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
sukhamātyantikaṃ yattad buddhigrāhyamatīndriyam |
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६-२१॥
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ || 6-21||
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ |
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६-२२॥
yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate || 6-22||
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam |
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६-२३॥
sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā || 6-23||
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ |
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६-२४॥
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ || 6-24||
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā |
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६-२५॥
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet || 6-25||
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
yato yato niścarati manaścañcalamasthiram |
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६-२६॥
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet || 6-26||
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam |
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६-२७॥
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam || 6-27||
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ |
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६-२८॥
sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute || 6-28||
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६-२९॥
īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ || 6-29||
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६-३०॥
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati || 6-30||
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ |
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६-३१॥
sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate || 6-31||
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna |
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ६-३२॥
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ || 6-32||
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana |
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ६-३३॥
etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām || 6-33||
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।
cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham |
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६-३४॥
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram || 6-34||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam |
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६-३५॥
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate || 6-35||
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ |
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६-३६॥
vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ || 6-36||
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ |
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६-३७॥
aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati || 6-37||
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati |
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६-३८॥
apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi || 6-38||
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ |
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६-३९॥
tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate || 6-39||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate |
न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६-४०॥
na hi kalyāṇakṛtkaścid durgatiṃ tāta gacchati || 6-40||
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ |
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६-४१॥
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate || 6-41||
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām |
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६-४२॥
etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam || 6-42||
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam |
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६-४३॥
yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana || 6-43||
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ |
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६-४४॥
jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate || 6-44||
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ |
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६-४५॥
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim || 6-45||
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ |
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६-४६॥
karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna || 6-46||
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā |
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६-४७॥
śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ || 6-47||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥
ātmasaṃyamayogo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6||