Chapter 5: संन्यासयोगः
अथ पञ्चमोऽध्यायः । संन्यासयोगः
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ ५-१॥
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam || 5-1||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau |
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ ५-२॥
tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate || 5-2||
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati |
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ५-३॥
nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate || 5-3||
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ५-४॥
ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam || 5-4||
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate |
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५-५॥
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati || 5-5||
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ |
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ५-६॥
yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati || 5-6||
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ |
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ५-७॥
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate || 5-7||
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit |
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ ५-८॥
paśyañśaṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan || 5-8||
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ५-९॥
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan || 5-9||
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ |
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ५-१०॥
lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā || 5-10||
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi |
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ५-११॥
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye || 5-11||
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm |
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ५-१२॥
ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate || 5-12||
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī |
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ५-१३॥
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan || 5-13||
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ |
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ५-१४॥
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate || 5-14||
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ |
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ५-१५॥
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ || 5-15||
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ |
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ५-१६॥
teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam || 5-16||
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ५-१७॥
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ || 5-17||
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini |
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ५-१८॥
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ || 5-18||
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ |
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ५-१९॥
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ || 5-19||
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam |
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ ५-२०॥
sthirabuddhirasammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ || 5-20||
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham |
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ५-२१॥
sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute || 5-21||
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te |
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ५-२२॥
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ || 5-22||
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt |
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ५-२३॥
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ || 5-23||
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ |
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ५-२४॥
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati || 5-24||
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ५-२५॥
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ || 5-25||
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām |
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ५-२६॥
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām || 5-26||
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ |
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ५-२७॥
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau || 5-27||
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ |
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ ५-२८॥
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ || 5-28||
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram |
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ५-२९॥
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati || 5-29||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
संन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥
saṃnyāsayogo nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5||