Chapter 4: ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
अथ चतुर्थोऽध्यायः । ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ४-१॥
vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt || 4-1||
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥ ४-२॥
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa || 4-2||
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ४-३॥
bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam || 4-3||
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४-४॥
kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti || 4-4||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ४-५॥
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa || 4-5||
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san |
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥ ४-६॥
prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā || 4-6||
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ४-७॥
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham || 4-7||
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ ४-८॥
dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge || 4-8||
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ |
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ४-९॥
tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna || 4-9||
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ४-१०॥
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ || 4-10||
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ४-११॥
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ || 4-11||
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ ४-१२॥
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā || 4-12||
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ ४-१३॥
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam || 4-13||
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ४-१४॥
iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate || 4-14||
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ |
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ४-१५॥
kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam || 4-15||
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ |
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ४-१६॥
tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt || 4-16||
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ ४-१७॥
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ || 4-17||
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ४-१८॥
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt || 4-18||
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ |
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ४-१९॥
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ || 4-19||
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ ४-२०॥
karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ || 4-20||
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४-२१॥
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam || 4-21||
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ |
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ४-२२॥
samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate || 4-22||
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ४-२३॥
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate || 4-23||
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam |
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ४-२४॥
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā || 4-24||
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ४-२५॥
brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati || 4-25||
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati |
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ४-२६॥
śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati || 4-26||
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ४-२७॥
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite || 4-27||
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare |
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ४-२८॥
svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ || 4-28||
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare |
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ४-२९॥
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ || 4-29||
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati |
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ४-३०॥
sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ || 4-30||
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam |
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ४-३१॥
nāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama || 4-31||
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe |
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ४-३२॥
karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase || 4-32||
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।
śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ parantapa |
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ४-३३॥
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate || 4-33||
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā |
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ४-३४॥
upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ || 4-34||
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava |
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ४-३५॥ (भूतान्यशेषाणि)
yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi || 4-35|| (bhūtānyaśeṣāṇi)
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ |
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ४-३६॥
sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi || 4-36||
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna |
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ४-३७॥
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā || 4-37||
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate |
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ४-३८॥
tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati || 4-38||
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
śraddhāvā~llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ |
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ४-३९॥
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati || 4-39||
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati |
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ४-४०॥
nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ || 4-40||
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।
yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasañchinnasaṃśayam |
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४-४१॥
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya || 4-41||
तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
tasmādajñānasambhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ |
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४-४२॥
chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata || 4-42||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
ज्ञानकर्मसंन्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥
jñānakarmasaṃnyāsayogo nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4||