Chapter 3: कर्मयोगः

अथ तृतीयोऽध्यायः । कर्मयोगः

---

अर्जुन उवाच ।

arjuna uvāca |

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।

jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |

तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ ३-१॥

tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava || 3-1||

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।

vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |

तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ ३-२॥

tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām || 3-2||

श्रीभगवानुवाच ।

śrībhagavānuvāca |

लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।

loke'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |

ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३-३॥

jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām || 3-3||

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।

na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |

न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ३-४॥

na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati || 3-4||

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।

na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |

कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ३-५॥

kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ || 3-5||

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |

इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ३-६॥

indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate || 3-6||

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।

yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |

कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ३-७॥

karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate || 3-7||

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।

niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |

शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥ ३-८॥

śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ || 3-8||

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।

yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |

तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ३-९॥

tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara || 3-9||

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।

sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |

अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ ३-१०॥

anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk || 3-10||

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।

devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |

परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ३-११॥

parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha || 3-11||

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।

iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |

तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ३-१२॥

tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ || 3-12||

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।

yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |

भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ३-१३॥

bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt || 3-13||

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।

annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |

यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ३-१४॥

yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ || 3-14||

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।

karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |

तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ३-१५॥

tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam || 3-15||

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |

अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ ३-१६॥

aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati || 3-16||

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।

yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ |

आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ ३-१७॥

ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate || 3-17||

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana |

न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ३-१८॥

na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ || 3-18||

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।

tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara |

असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ ३-१९॥

asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ || 3-19||

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।

karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ |

लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ३-२०॥

lokasaṅgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi || 3-20||

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।

yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ |

स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ३-२१॥

sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate || 3-21||

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।

na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana |

नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ ३-२२॥

nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi || 3-22||

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।

yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ |

मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ३-२३॥

mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ || 3-23||

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।

utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham |

सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ ३-२४॥

saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ || 3-24||

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।

saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata |

कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ ३-२५॥

kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṅgraham || 3-25||

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।

na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām |

जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ ३-२६॥

joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran || 3-26||

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |

अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ ३-२७॥

ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate || 3-27||

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।

tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |

गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ ३-२८॥

guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate || 3-28||

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।

prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |

तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ ३-२९॥

tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet || 3-29||

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।

mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā |

निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३-३०॥

nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ || 3-30||

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।

ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ |

श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३-३१॥

śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ || 3-31||

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।

ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam |

सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३-३२॥

sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ || 3-32||

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।

sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi |

प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३-३३॥

prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati || 3-33||

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।

indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau |

तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३-३४॥

tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau || 3-34||

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt |

स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३-३५॥

svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ || 3-35||

अर्जुन उवाच ।

arjuna uvāca |

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।

atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ |

अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३-३६॥

anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ || 3-36||

श्रीभगवानुवाच ।

śrībhagavānuvāca |

काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।

kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ |

महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३-३७॥

mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam || 3-37||

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।

dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena ca |

यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३-३८॥

yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam || 3-38||

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।

āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā |

कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३-३९॥

kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca || 3-39||

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।

indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate |

एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ३-४०॥

etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam || 3-40||

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।

tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha |

पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ३-४१॥

pāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam || 3-41||

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।

indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ |

मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ३-४२॥

manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ || 3-42||

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।

evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā |

जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ३-४३॥

jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam || 3-43||

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu

ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde

कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

karmayogo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3||