Chapter 2: साङ्ख्ययोगः
अथ द्वितीयोऽध्यायः । साङ्ख्ययोगः
सञ्जय उवाच ।
sañjaya uvāca |
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २-१॥
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ || 2-1||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २-२॥
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna || 2-2||
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ २-३॥
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa || 2-3||
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ २-४॥
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana || 2-4||
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
gurūnahatvā hi mahānubhāvān
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ २-५॥
bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān || 2-5||
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
na caitadvidmaḥ kataranno garīyo
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |
यानेव हत्वा न जिजीविषाम-
yāneva hatvā na jijīviṣāma-
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २-६॥
ste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ || 2-6||
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २-७॥
śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam || 2-7||
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
na hi prapaśyāmi mamāpanudyād
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ २-८॥
rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam || 2-8||
सञ्जय उवाच ।
sañjaya uvāca |
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २-९॥
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha || 2-9||
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ २-१०॥
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ || 2-10||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ २-११॥
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ || 2-11||
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ २-१२॥
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param || 2-12||
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २-१३॥
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati || 2-13||
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ २-१४॥
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata || 2-14||
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २-१५॥
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate || 2-15||
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २-१६॥
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ || 2-16||
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ २-१७॥
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati || 2-17||
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ २-१८॥
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata || 2-18||
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २-१९॥
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 2-19||
न जायते म्रियते वा कदाचिन्
na jāyate mriyate vā kadācin
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २-२०॥
na hanyate hanyamāne śarīre || 2-20||
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २-२१॥
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam || 2-21||
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २-२२॥
nyanyāni saṃyāti navāni dehī || 2-22||
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २-२३॥
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ || 2-23||
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २-२४॥
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ || 2-24||
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २-२५॥
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi || 2-25||
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २-२६॥
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi || 2-26||
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २-२७॥
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi || 2-27||
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २-२८॥
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā || 2-28||
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
āścaryavatpaśyati kaścidena-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
āścaryavaccainamanyaḥ śaṛṇoti
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २-२९॥
śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit || 2-29||
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २-३०॥
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi || 2-30||
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २-३१॥
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate || 2-31||
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २-३२॥
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam || 2-32||
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi |
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ २-३३॥
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi || 2-33||
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām |
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २-३४॥
sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate || 2-34||
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २-३५॥
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam || 2-35||
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ |
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २-३६॥
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim || 2-36||
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm |
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २-३७॥
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ || 2-37||
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ २-३८॥
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi || 2-38||
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śaṛṇu |
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २-३९॥
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi || 2-39||
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २-४०॥
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt || 2-40||
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana |
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २-४१॥
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām || 2-41||
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ २-४२॥
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ || 2-42||
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām |
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ २-४३॥
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati || 2-43||
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām |
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ २-४४॥
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate || 2-44||
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna |
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २-४५॥
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān || 2-45||
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake |
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २-४६॥
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ || 2-46||
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana |
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २-४७॥
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi || 2-47||
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya |
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २-४८॥
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate || 2-48||
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya |
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ २-४९॥
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ || 2-49||
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २-५०॥
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam || 2-50||
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २-५१॥
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam || 2-51||
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २-५२॥
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca || 2-52||
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २-५३॥
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi || 2-53||
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २-५४॥
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim || 2-54||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān |
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २-५५॥
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate || 2-55||
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २-५६॥
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate || 2-56||
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham |
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-५७॥
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 2-57||
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-५८॥
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 2-58||
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २-५९॥
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate || 2-59||
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २-६०॥
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ || 2-60||
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-६१॥
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 2-61||
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate |
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ २-६२॥
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate || 2-62||
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ |
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २-६३॥
smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśātpraṇaśyati || 2-63||
रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । (रागद्वेषवियुक्तैस्तु)
rāgadveṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran | (rāgadveṣaviyuktaistu)
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २-६४॥
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati || 2-64||
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २-६५॥
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate || 2-65||
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २-६६॥
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham || 2-66||
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ २-६७॥
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi || 2-67||
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-६८॥
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 2-68||
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २-६९॥
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ || 2-69||
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
samudramāpaḥ praviśanti yadvat |
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २-७०॥
sa śāntimāpnoti na kāmakāmī || 2-70||
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ |
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ २-७१॥
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati || 2-71||
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २-७२॥
sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati || 2-72||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥
sāṅkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2||