Chapter 1: अर्जुनविषादयोगः
अथ प्रथमोऽध्यायः । अर्जुनविषादयोगः
धृतराष्ट्र उवाच ।
dhṛtarāṣṭra uvāca |
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १-१॥
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya || 1-1||
सञ्जय उवाच ।
sañjaya uvāca |
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā |
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ १-२॥
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt || 1-2||
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm |
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १-३॥
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 1-3||
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ १-४॥
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ || 1-4||
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān |
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ १-५॥
purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ || 1-5||
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān |
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ १-६॥
saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ || 1-6||
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ १-७॥
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te || 1-7||
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ |
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ १-८॥ (सौमदत्तिर्जयद्रथः)
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca || 1-8|| (saumadattirjayadrathaḥ)
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ १-९॥
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 1-9||
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १-१०॥
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam || 1-10||
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ १-११॥
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi || 1-11||
तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
tasya sañjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १-१२॥
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān || 1-12||
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १-१३॥
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat || 1-13||
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १-१४॥
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ || 1-14||
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ |
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १-१५॥
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 1-15||
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १-१६॥
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau || 1-16||
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १-१७॥
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ || 1-17||
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ १-१८॥
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak || 1-18||
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ॥ १-१९॥ (तुमुलो व्यनुनादयन्)
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo'bhyanunādayan || 1-19|| (tumulo vyanunādayan)
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ |
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ १-२०॥
pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 1-20||
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ १-२१॥
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 1-21||
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān |
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ १-२२॥
kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame || 1-22||
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ १-२३॥
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ || 1-23||
सञ्जय उवाच ।
sañjaya uvāca |
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ १-२४॥
senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 1-24||
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ १-२५॥
uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti || 1-25||
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān |
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ १-२६॥
ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā || 1-26||
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi |
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ १-२७॥
tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān || 1-27||
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt |
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ १-२८॥
dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam || 1-28||
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ १-२९॥
vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate || 1-29||
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate |
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ १-३०॥
na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ || 1-30||
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ १-३१॥
na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave || 1-31||
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca |
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ १-३२॥
kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā || 1-32||
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca |
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ १-३३॥
ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca || 1-33||
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ |
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ १-३४॥
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā || 1-34||
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana |
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ १-३५॥
api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte || 1-35||
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana |
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ १-३६॥
pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ || 1-36||
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān |
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ १-३७॥
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava || 1-37||
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ |
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ १-३८॥
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam || 1-38||
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum |
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ १-३९॥
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana || 1-39||
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ |
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ १-४०॥
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta || 1-40||
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ |
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ १-४१॥
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ || 1-41||
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca |
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ १-४२॥
patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ || 1-42||
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ |
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ १-४३॥
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ || 1-43||
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana |
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ १-४४॥ (नरकेऽनियतं)
narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma || 1-44|| (narake'niyataṃ)
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ १-४५॥
yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ || 1-45||
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ |
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ १-४६॥
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet || 1-46||
सञ्जय उवाच ।
sañjaya uvāca |
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
evamuktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat |
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ १-४७॥
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ || 1-47||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
arjunaviṣādayogo nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1||