ಶ್ಲೋಕ ೧೯ - ಅಧ್ಯಾಯ ೧ - ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ॥ १-१९॥ (तुमुलो व्यनुनादयन्)
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo'bhyanunādayan || 1-19|| (tumulo vyanunādayan)
ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)
| ಪದ | ಅರ್ಥ |
|---|---|
| ಸಃಅರ್ಥ: ಅವನು Meaning: he ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ತದ್ (tad, "that") ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Pronoun tad ("that/he"), nominative singular masculine. | ಆ |
| ಘೋಷಃಅರ್ಥ: ಶಬ್ದವು (ಗದ್ದಲ) Meaning: the sound, tumult, roar ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು घुष् (ghuṣ, "to proclaim/resound") ಇಂದ ಬಂದ ನಾಮಪದ — ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. From root ghuṣ ("to resound") — nominative singular masculine. | ಶಬ್ದವು (ಗದ್ದಲ) |
| ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂಅರ್ಥ: ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ Meaning: of the sons of Dhṛtarāṣṭra (i.e. the Kauravas) ವ್ಯಾಕರಣ: ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಃ ಇಂದ ಬಂದ ಪದ — ಷಷ್ಠೀ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Patronymic of Dhṛtarāṣṭra — genitive plural masculine. | ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ |
| ಹೃದಯಾನಿಅರ್ಥ: ಹೃದಯಗಳನ್ನು Meaning: hearts ವ್ಯಾಕರಣ: हृदय (hṛdaya, "heart") ದ್ವಿತೀಯಾ ಬಹುವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ, ವ್ಯದಾರಯತ್ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. hṛdaya ("heart") — accusative plural neuter, object of ವ್ಯದಾರಯತ್. | ಹೃದಯಗಳನ್ನು |
| ವ್ಯದಾರಯತ್ಅರ್ಥ: ಸೀಳಿತು Meaning: rent, tore apart ವ್ಯಾಕರಣ: ವಿ + ಧಾತು दॄ (dṝ, "to tear") ಣಿಚ್ (causative) ಲಙ್ (ಅನದ್ಯತನಭೂತ) ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನ. vi + dṝ ("to tear"), causative — imperfect tense, 3rd person singular. | ಸೀಳಿತು |
| ನಭಃಅರ್ಥ: ಆಕಾಶವನ್ನು Meaning: the sky ವ್ಯಾಕರಣ: नभस् (nabhas, "sky") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ. nabhas ("sky") — accusative singular neuter. | ಆಕಾಶವನ್ನು |
| ಚಅರ್ಥ: ಮತ್ತು Meaning: and ವ್ಯಾಕರಣ: ಅವ್ಯಯ (indeclinable conjunction, always follows the word it joins). | ಮತ್ತು |
| ಪೃಥಿವೀಂಅರ್ಥ: ಭೂಮಿಯನ್ನು Meaning: the earth ವ್ಯಾಕರಣ: पृथिवी (pṛthivī, "earth") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ. Compare ಪೃಥಿವೀಪತೇ (1.18). pṛthivī ("earth") — accusative singular feminine. | ಭೂಮಿಯನ್ನು |
| ಎವಅರ್ಥ: ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ, ಮಾತ್ರ Meaning: indeed, certainly, only (emphatic particle) ವ್ಯಾಕರಣ: ಅವ್ಯಯ (indeclinable emphatic particle, always follows the emphasized word). | ಕೂಡ |
| ತುಮುಲಃಅರ್ಥ: ಭಯಂಕರವಾದ (ಗದ್ದಲಮಯ) Meaning: tumultuous, uproarious ವ್ಯಾಕರಣ: तुमुल (tumula, "tumultuous") ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಶಬ್ದಃ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. tumula ("tumultuous") — nominative singular masculine, qualifies ಶಬ್ದಃ. | ಭಯಂಕರವಾದ |
| ಅಭ್ಯನುನಾದಯನ್ಅರ್ಥ: ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ Meaning: reverberating, causing to resound ವ್ಯಾಕರಣ: ಅಭಿ + ಅನು + ಧಾತು नद् (nad, "to sound") ಣಿಚ್ (causative) ಶತೃ ಪ್ರತ್ಯಯ — ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Compare ವಿನದ್ಯ (1.12, same root). abhi + anu + nad (… | ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ |
ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)
ಸಃ ತುಮುಲಃ ಘೋಷಃ ನಭಃ ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚ ಎವ ಅಭ್ಯನುನಾದಯನ್ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ಹೃದಯಾನಿ ವ್ಯದಾರಯತ್.
ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ, ಆ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸೀಳಿತು.
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)
ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಆ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ (ಕೌರವರ) ಹೃದಯಗಳನ್ನೇ ಸೀಳಿಬಿಟ್ಟಿತು.
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖನಾದ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಅದು ಕೌರವರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸಿತು ಎಂದು ಸಂಜಯನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಶಂಖನಾದದ ವರ್ಣನೆ (ಶ್ಲೋಕ ೧೨-೧೯) ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶ: ಶ್ಲೋಕ ೧೦ರಲ್ಲಿನ ದುರ್ಯೋಧನನ ಆತಂಕದ ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ದೃಢಪಡುತ್ತದೆ - ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖನಾದ ಕೌರವರಿಗೆ ಭೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು.
Sloka 19 - Chapter 1 - Arjuna Viṣāda Yoga
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ॥ १-१९॥ (तुमुलो व्यनुनादयन्)
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo'bhyanunādayan || 1-19|| (tumulo vyanunādayan)
Word Meanings (Word Level)
| Word | Meaning |
|---|---|
| saḥ | that |
| ghoṣaḥ | the sound, tumult |
| dhārtarāṣṭrāṇām | of the sons of Dhṛtarāṣṭra |
| hṛdayāni | hearts |
| vyadārayat | rent, tore apart |
| nabhaḥ | the sky |
| ca | and |
| pṛthivīm | the earth |
| eva | also |
| tumulaḥ | tumultuous |
| abhyanunādayan | reverberating |
Anvaya (Phrase Level)
saḥ tumulaḥ ghoṣaḥ nabhaḥ ca pṛthivīm ca eva abhyanunādayan dhārtarāṣṭrāṇām hṛdayāni vyadārayat.
That tumultuous sound, reverberating through the sky and the earth alike, rent the hearts of the sons of Dhṛtarāṣṭra.
Translation (Sloka Level)
That tumultuous sound, echoing through both sky and earth, rent the hearts of Dhṛtarāṣṭra's sons.
Commentary
Sañjaya describes how overwhelming the Pāṇḍava conch-blast was — striking fear into the hearts of the Kauravas. This concludes the description of the conch-blowing (verses 12–19). Note how this confirms the undertone of anxiety already hinted at in verse 10 — the Pāṇḍava conches genuinely terrify the Kaurava side.