ಶ್ಲೋಕ ೨೦ - ಅಧ್ಯಾಯ ೧ - ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ १-२०॥
atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ | pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 1-20||
ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)
| ಪದ | ಅರ್ಥ |
|---|---|
| ಅಥಅರ್ಥ: ಒಂದುವೇಳೆ, ಈಗ Meaning: if, now, then ವ್ಯಾಕರಣ: ಅವ್ಯಯ (indeclinable, often marking transition or condition). | ಆಗ |
| ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ಅರ್ಥ: ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವರನ್ನು Meaning: arrayed, positioned (for battle) ವ್ಯಾಕರಣ: ವಿ + ಅವ + ಧಾತು स्था (sthā, "to stand") ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯ — ದ್ವಿತೀಯಾ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. Compare ಅವಸ್ಥಿತಾಃ (1.11, same… | ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವರನ್ನು |
| ದೃಷ್ಟ್ವಾಅರ್ಥ: ನೋಡಿ Meaning: having seen ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು दृश् (dṛś, "to see") ಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯಯ — gerund. Root dṛś ("to see") — gerund, "having seen." | ನೋಡಿ |
| ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ಅರ್ಥ: ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು Meaning: the sons of Dhṛtarāṣṭra ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರ ದ್ವಿತೀಯಾ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. Patronymic of Dhṛtarāṣṭra — accusative plural masculine, object of ದೃಷ್ಟ್ವಾ. | ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು |
| ಕಪಿಧ್ವಜಃಅರ್ಥ: ಕಪಿಧ್ವಜನು (ಅರ್ಜುನನು) Meaning: he whose banner bears a monkey (an epithet of Arjuna, whose chariot flag bore Hanumān's emblem) ವ್ಯಾಕರಣ: ಕಪಿ (kapi, monkey) + ಧ್ವಜ (dhvaja, banner) — ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. kapi ("monk… | ಕಪಿಧ್ವಜನು (ಅರ್ಜುನನು, ಹನುಮಂತ ಧ್ವಜವುಳ್ಳವನು) |
| ಪ್ರವೃತ್ತೇಅರ್ಥ: ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ Meaning: about to commence, being underway (locative absolute) ವ್ಯಾಕರಣ: ಪ್ರ + ಧಾತು वृत् (vṛt, "to occur") ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯ — ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ (ಸತಿಸಪ್ತಮೀ). pra + vṛt ("to occur"), past passive p… | ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ |
| ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇಅರ್ಥ: ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ Meaning: in the clash/exchange of weapons ವ್ಯಾಕರಣ: ಶಸ್ತ್ರ (śastra, weapon) + ಸಂಪಾತ (sampāta, clash/falling) — ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ (ಸತಿಸಪ್ತಮೀ, ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಜೊತೆ). śastra ("weapon") + sampāta ("cl… | ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ |
| ಧನುಃಅರ್ಥ: ಬಿಲ್ಲನ್ನು Meaning: the bow ವ್ಯಾಕರಣ: धनुस् (dhanus, "bow") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ, ಉದ್ಯಮ್ಯ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. dhanus ("bow") — accusative singular neuter, object of ಉದ್ಯಮ್ಯ. | ಬಿಲ್ಲನ್ನು |
| ಉದ್ಯಮ್ಯಅರ್ಥ: ಎತ್ತಿ Meaning: having raised/lifted up ವ್ಯಾಕರಣ: ಉತ್ + ಧಾತು यम् (yam, "to hold/raise") ಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯಯ — gerund. ut + yam ("to raise") — gerund, "having raised." | ಎತ್ತಿ |
| ಪಾಂಡವಃಅರ್ಥ: ಪಾಂಡುಪುತ್ರನು (ಅರ್ಜುನನು) Meaning: the son of Pāṇḍu — here, Arjuna ವ್ಯಾಕರಣ: ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Compare ಪಾಂಡವಾಃ (plural, 1.1). Nominative singular masculine, referring here specifically to Arjuna. | ಪಾಂಡುಪುತ್ರನು (ಅರ್ಜುನನು) |
ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)
ಅಥ ಕಪಿಧ್ವಜಃ ಪಾಂಡವಃ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ, ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ ಪ್ರವೃತ್ತೇ (ಸತಿ), ಧನುಃ ಉದ್ಯಮ್ಯ... (ಮುಂದುವರಿಕೆ ಶ್ಲೋಕ ೨೧ರಲ್ಲಿ)
ಆಗ ಹನುಮದ್ಧ್ವಜನಾದ ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು, ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೋಡಿ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಘರ್ಷಣೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ...
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)
ಆಗ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಕೌರವರನ್ನು ನೋಡಿ, ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿರುವ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಹನುಮದ್ಧ್ವಜನಾದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ (ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು - ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ).
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ಶಂಖನಾದದ ವರ್ಣನೆಯ ನಂತರ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಕಥಾಭಾಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ (ಶ್ಲೋಕ ೨೦-೪೭) - ಇದು ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ನೇರ ಪೀಠಿಕೆ. "ಕಪಿಧ್ವಜಃ" ಎಂಬ ಬಿರುದು ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಧ್ವಜದ ಮೇಲಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Sloka 20 - Chapter 1 - Arjuna Viṣāda Yoga
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ १-२०॥
atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ | pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 1-20||
Word Meanings (Word Level)
| Word | Meaning |
|---|---|
| atha | then |
| vyavasthitān | arrayed, positioned |
| dṛṣṭvā | having seen |
| dhārtarāṣṭrān | the sons of Dhṛtarāṣṭra |
| kapidhvajaḥ | he whose banner bears a monkey (Arjuna, whose flag bore Hanumān) |
| pravṛtte | about to commence |
| śastrasampāte | in the clash of weapons |
| dhanuḥ | the bow |
| udyamya | having raised |
| pāṇḍavaḥ | the son of Pāṇḍu (Arjuna) |
Anvaya (Phrase Level)
atha kapidhvajaḥ pāṇḍavaḥ vyavasthitān dhārtarāṣṭrān dṛṣṭvā, śastrasampāte pravṛtte (sati), dhanuḥ udyamya... (continues in verse 21)
Then Arjuna, the son of Pāṇḍu, whose banner bears the monkey, having seen the sons of Dhṛtarāṣṭra arrayed, as the clash of weapons was about to begin, raised his bow...
Translation (Sloka Level)
Then, seeing the Kauravas arrayed for battle, as the clash of weapons was about to begin, Arjuna, whose banner bore the emblem of Hanumān, raised his bow.
Commentary
Following the description of the conch-blowing, Arjuna's story now begins (verses 20–47) — the direct prelude to the Gita's central dialogue. The epithet "Kapidhvaja" refers to the image of Hanumān on Arjuna's chariot banner.