ಶ್ಲೋಕ ೨೧ - ಅಧ್ಯಾಯ ೧ - ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ १-२१॥
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |
arjuna uvāca |
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 1-21||
ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)
| ಪದ | ಅರ್ಥ |
|---|---|
| ಹೃಷೀಕೇಶಂಅರ್ಥ: ಹೃಷೀಕೇಶನಿಗೆ (ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ) Meaning: to Hṛṣīkeśa (Kṛṣṇa) ವ್ಯಾಕರಣ: ಹೃಷೀಕೇಶಃ ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಆಹ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. hṛṣīkeśa — accusative singular masculine, object of ಆಹ. | ಹೃಷೀಕೇಶನಿಗೆ (ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ) |
| ತದಾಅರ್ಥ: ಆಗ Meaning: then, at that time ವ್ಯಾಕರಣ: ತದ್ (tad, "that") ಇಂದ ಬಂದ ಅವ್ಯಯ. Derived from tad ("that") — indeclinable, "then." | ಆಗ |
| ವಾಕ್ಯಂಅರ್ಥ: ಮಾತನ್ನು Meaning: word, statement ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು वच् (vac, "to speak") ಇಂದ ಬಂದ ನಾಮಪದ — ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ, ಆಹ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. From root vac ("to speak") — accusative singular neuter, object of ಆಹ. | ಮಾತನ್ನು |
| ಇದಂಅರ್ಥ: ಈ Meaning: this ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ಇದಮ್ (idam, "this") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ, ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಂ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. Pronoun idam ("this") — accusative singular neuter, qualifies ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಂ. | ಈ |
| ಆಹಅರ್ಥ: ಹೇಳಿದನು Meaning: said ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು ब्रू (brū)/ಅಹ್ (ah) ಲಿಟ್ (ಪರೋಕ್ಷಭೂತ) ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನ. Compare ಉವಾಚ, ಅಬ್ರವೀತ್ (synonyms). Perfect tense, 3rd person singular, "he said." | ಹೇಳಿದನು |
| ಮಹೀಪತೇಅರ್ಥ: ಎಲೈ ಭೂಪತಿಯೇ (ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೇ) Meaning: O lord of the earth (addressing Dhṛtarāṣṭra) ವ್ಯಾಕರಣ: ಮಹೀ (mahī, earth) + ಪತಿ (pati, lord) — ಸಂಬೋಧನಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Compare ಪೃಥಿವೀಪತೇ (synonym, 1.18). mahī ("earth") + pati ("lo… | ಎಲೈ ಭೂಪತಿಯೇ (ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೇ) |
| ಸೇನಯೋಃಅರ್ಥ: ಸೈನ್ಯಗಳ Meaning: of the two armies ವ್ಯಾಕರಣ: ಸೇನಾ (senā, "army") ಷಷ್ಠೀ ದ್ವಿವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ. senā ("army") — genitive dual feminine. | ಸೈನ್ಯಗಳ |
| ಉಭಯೋಃಅರ್ಥ: ಎರಡರ (ಎರಡೂ ಕಡೆಯ) Meaning: of both ವ್ಯಾಕರಣ: उभय (ubhaya, "both") ಷಷ್ಠೀ ದ್ವಿವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ, ಸೇನಯೋಃ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. ubhaya ("both") — genitive dual feminine, qualifies ಸೇನಯೋಃ. | ಎರಡರ |
| ಮಧ್ಯೇಅರ್ಥ: ನಡುವೆ Meaning: in the middle, between ವ್ಯಾಕರಣ: मध्य (madhya, "middle") ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ. madhya ("middle") — locative singular neuter. | ನಡುವೆ |
| ರಥಂಅರ್ಥ: ರಥವನ್ನು Meaning: the chariot ವ್ಯಾಕರಣ: रथ (ratha, "chariot") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಸ್ಥಾಪಯ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. ratha ("chariot") — accusative singular masculine, object of ಸ್ಥಾಪಯ. | ರಥವನ್ನು |
| ಸ್ಥಾಪಯಅರ್ಥ: ನಿಲ್ಲಿಸು Meaning: place! (imperative) ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು स्था (sthā, "to stand") ಣಿಚ್ (causative) ಆಜ್ಞಾರ್ಥ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನ. sthā ("to stand"), causative — imperative, 2nd person singular, "cause to stand/place." | ನಿಲ್ಲಿಸು |
| ಮೇಅರ್ಥ: ನನಗೆ, ನನ್ನ Meaning: to Me, My (enclitic) ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ಅಸ್ಮದ್ (asmad, "I") ಚತುರ್ಥೀ/ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನ (ಅನುಬದ್ಧ ರೂಪ). Pronoun asmad ("I"), enclitic dative/genitive singular. | ನನ್ನ |
| ಅಚ್ಯುತಅರ್ಥ: ಎಲೈ ಅಚ್ಯುತನೇ (ಕೃಷ್ಣನೇ) Meaning: O infallible/unfallen one (an epithet of Kṛṣṇa) ವ್ಯಾಕರಣ: ಅ (ನಞ್) + ಚ್ಯುತ (cyuta, "fallen") — ಸಂಬೋಧನಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. a- (not) + cyuta ("fallen") — vocative singular masculine, "the o… | ಎಲೈ ಅಚ್ಯುತನೇ (ಕೃಷ್ಣನೇ) |
ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)
ಹೇ ಮಹೀಪತೇ, ತದಾ (ಅರ್ಜುನಃ) ಹೃಷೀಕೇಶಂ ಇದಂ ವಾಕ್ಯಂ ಆಹ: ಹೇ ಅಚ್ಯುತ, ಉಭಯೋಃ ಸೇನಯೋಃ ಮಧ್ಯೇ ಮೇ ರಥಂ ಸ್ಥಾಪಯ.
ಎಲೈ ಭೂಪತಿಯೇ, ಆಗ ಅರ್ಜುನನು ಹೃಷೀಕೇಶನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ಎಲೈ ಅಚ್ಯುತನೇ, ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು.
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)
ಎಲೈ ರಾಜನೇ (ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ), ಆಗ ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: "ಎಲೈ ಅಚ್ಯುತ, ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು."
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ಇಲ್ಲಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತುಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ - ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೊದಲ ಮಾತು ಇದು. ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು "ಮಹೀಪತೇ" ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು "ಅಚ್ಯುತ" (ಎಂದಿಗೂ ಜಾರಿಬೀಳದವನು, ಅವಿನಾಶಿ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
Sloka 21 - Chapter 1 - Arjuna Viṣāda Yoga
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
arjuna uvāca |
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ १-२१॥
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |
arjuna uvāca |
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 1-21||
Word Meanings (Word Level)
| Word | Meaning |
|---|---|
| hṛṣīkeśam | to Hṛṣīkeśa (Kṛṣṇa) |
| tadā | then |
| vākyam | word, statement |
| idam | this |
| āha | said |
| mahīpate | O lord of the earth (Dhṛtarāṣṭra) |
| senayoḥ | of the two armies |
| ubhayoḥ | of both |
| madhye | in the middle |
| ratham | the chariot |
| sthāpaya | place! (imperative) |
| me | my |
| acyuta | O infallible one (Kṛṣṇa) |
Anvaya (Phrase Level)
he mahīpate, tadā (arjunaḥ) hṛṣīkeśam idam vākyam āha: he acyuta, ubhayoḥ senayoḥ madhye me ratham sthāpaya.
O king, then Arjuna said this word to Hṛṣīkeśa: O Acyuta, place my chariot between the two armies.
Translation (Sloka Level)
O king (Dhṛtarāṣṭra), Arjuna then spoke this word to Kṛṣṇa: "O Acyuta, place my chariot between the two armies."
Commentary
Arjuna's words begin here — his first spoken line in the Gita. Sañjaya addresses Dhṛtarāṣṭra as "mahīpate" while narrating the scene. Arjuna addresses Kṛṣṇa as "Acyuta" ("the infallible, the unfallen one").