ಶ್ಲೋಕ ೩ - ಅಧ್ಯಾಯ ೧ - ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १-३॥
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 1-3||
ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)
| ಪದ | ಅರ್ಥ |
|---|---|
| ಪಶ್ಯಅರ್ಥ: ನೋಡು Meaning: behold! (imperative) ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು दृश् (dṛś, "to see") ಆಜ್ಞಾರ್ಥ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನ (ಪಶ್ಯ ಎಂಬುದು दृश्-ಧಾತುವಿನ ವರ್ತಮಾನ-ಆಧಾರಿತ ರೂಪ). Root dṛś ("to see"), present-stem paś- — imperative, 2nd person singula… | ನೋಡು |
| ಏತಾಂಅರ್ಥ: ಈ Meaning: this ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ಏತದ್ (etad, "this") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ, ಚಮೂಂ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. Compare ಎತತ್ (neuter form). Pronoun etad ("this") — accusative singular feminine, qualifies ಚಮೂಂ. | ಈ |
| ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾಣಾಂಅರ್ಥ: ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರ Meaning: of the sons of Pāṇḍu ವ್ಯಾಕರಣ: ಪಾಂಡು (pāṇḍu) + ಪುತ್ರ (putra, son) — ಷಷ್ಠೀ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Compare ಪಾಂಡವಾಃ (synonym). pāṇḍu + putra ("son") — genitive plural masculine. | ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರ |
| ಆಚಾರ್ಯಅರ್ಥ: ಎಲೈ ಆಚಾರ್ಯರೇ Meaning: O teacher ವ್ಯಾಕರಣ: आचार्य (ācārya, "teacher") ಸಂಬೋಧನಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Compare ಆಚಾರ್ಯಂ (accusative form, 1.2). ācārya ("teacher") — vocative singular masculine, addressing Droṇa. | ಎಲೈ ಆಚಾರ್ಯರೇ |
| ಮಹತೀಂಅರ್ಥ: ದೊಡ್ಡದಾದ Meaning: great, large ವ್ಯಾಕರಣ: महती (mahatī, "great," ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪ महत्) ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ, ಚಮೂಂ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. mahat ("great," feminine mahatī) — accusative singular feminine, qualifies ಚಮೂಂ. | ದೊಡ್ಡದಾದ |
| ಚಮೂಂಅರ್ಥ: ಸೈನ್ಯವನ್ನು Meaning: the army ವ್ಯಾಕರಣ: चमू (camū, "army") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ, ಪಶ್ಯ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. camū ("army") — accusative singular feminine, object of ಪಶ್ಯ. | ಸೈನ್ಯವನ್ನು |
| ವ್ಯೂಢಾಂಅರ್ಥ: ವ್ಯೂಹರಚಿತವಾದ Meaning: arrayed in battle formation ವ್ಯಾಕರಣ: ವಿ + ಧಾತು वह् (vah, "to arrange") ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯ — ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ, ಚಮೂಂ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. Compare ವ್ಯೂಢಂ (neuter form, 1.2). vi + vah, past passive parti… | ವ್ಯೂಹರಚಿತವಾದ |
| ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣಅರ್ಥ: ದ್ರುಪದನ ಪುತ್ರನಿಂದ (ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ) Meaning: by the son of Drupada (Dhṛṣṭadyumna) ವ್ಯಾಕರಣ: ದ್ರುಪದ (drupada, ರಾಜ) + ಪುತ್ರ (putra, son) — ತೃತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. drupada + putra ("son") — instrumental singular masculine,… | ದ್ರುಪದನ ಪುತ್ರನಿಂದ (ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ) |
| ತವಅರ್ಥ: ನಿನ್ನ Meaning: your ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ಯುಷ್ಮದ್ (yuṣmad, "you") ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನ. Pronoun yuṣmad ("you") — genitive singular, "your." | ನಿನ್ನ |
| ಶಿಷ್ಯೇಣಅರ್ಥ: ಶಿಷ್ಯನಿಂದ Meaning: by the disciple ವ್ಯಾಕರಣ: शिष्य (śiṣya, "disciple") ತೃತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ ಪದದ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ. śiṣya ("disciple") — instrumental singular masculine, in apposition to ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ. | ಶಿಷ್ಯನಿಂದ |
| ಧೀಮತಾಅರ್ಥ: ಬುದ್ಧಿವಂತನಿಂದ Meaning: by the wise/skilled one ವ್ಯಾಕರಣ: ಧೀ (dhī, intellect) + ಮತ್ (mat, ಹೊಂದಿರುವ) — ತೃತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಶಿಷ್ಯೇಣ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. dhī ("intellect") + -mat (possessive suffix) — instrumental singular ma… | ಬುದ್ಧಿವಂತನಿಂದ |
ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)
ಹೇ ಆಚಾರ್ಯ, ತವ ಧೀಮತಾ ಶಿಷ್ಯೇಣ ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ ವ್ಯೂಢಾಂ ಏತಾಂ ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾಣಾಂ ಮಹತೀಂ ಚಮೂಂ ಪಶ್ಯ.
ಎಲೈ ಆಚಾರ್ಯರೇ, ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶಿಷ್ಯನಾದ ದ್ರುಪದನ ಪುತ್ರನಿಂದ (ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ) ವ್ಯೂಹರಚಿತವಾದ ಈ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ.
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)
ಎಲೈ ಆಚಾರ್ಯರೇ, ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶಿಷ್ಯನಾದ ದ್ರುಪದಪುತ್ರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿಂದ ವ್ಯೂಹರಚಿತವಾದ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ಈ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ.
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ - ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯನ್ನು ವ್ಯೂಹರಚಿಸಿದವನು ಸ್ವತಃ ಆಚಾರ್ಯರ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನೇ ಎಂದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಬಗೆಗಿನ ಅಪನಂಬಿಕೆಯ ಛಾಯೆ ಇದೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
Sloka 3 - Chapter 1 - Arjuna Viṣāda Yoga
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १-३॥
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 1-3||
Word Meanings (Word Level)
| Word | Meaning |
|---|---|
| paśya | behold! |
| etām | this |
| pāṇḍuputrāṇām | of the sons of Pāṇḍu |
| ācārya | O teacher |
| mahatīm | great, large |
| camūm | the army |
| vyūḍhām | arrayed in formation |
| drupadaputreṇa | by the son of Drupada (Dhṛṣṭadyumna) |
| tava | your |
| śiṣyeṇa | by the disciple |
| dhīmatā | wise, skilled |
Anvaya (Phrase Level)
he ācārya, tava dhīmatā śiṣyeṇa drupadaputreṇa vyūḍhām etām pāṇḍuputrāṇām mahatīm camūm paśya.
O teacher, behold this great army of the sons of Pāṇḍu, arrayed by your wise disciple, the son of Drupada.
Translation (Sloka Level)
O teacher, behold this great army of the sons of Pāṇḍu, arrayed for battle by your own wise disciple, the son of Drupada (Dhṛṣṭadyumna).
Commentary
Duryodhana pointedly reminds Droṇācārya that the very general who arrayed the Pāṇḍava army is Droṇa's own disciple, Dhṛṣṭadyumna — commentators read a subtle note of anxiety and mistrust of his teacher in this remark.