ಶ್ಲೋಕ ೨೪ - ಅಧ್ಯಾಯ ೧ - ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ ।
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ १-२४॥
sañjaya uvāca |
evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 1-24||
ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)
| ಪದ | ಅರ್ಥ |
|---|---|
| ಏವಮುಕ್ತಃಅರ್ಥ: ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ Meaning: thus addressed/spoken to ವ್ಯಾಕರಣ: ಎವಂ (evam, thus) + ಉಕ್ತ (ukta, said) — ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಹೃಷೀಕೇಶಃ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. evam ("thus") + ukta ("said"), past passive participle — nominative singu… | ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ |
| ಹೃಷೀಕೇಶಃಅರ್ಥ: ಹೃಷೀಕೇಶನು (ಕೃಷ್ಣನು) Meaning: Hṛṣīkeśa, "lord of the senses" — an epithet of Kṛṣṇa ವ್ಯಾಕರಣ: ಹೃಷೀಕ (hṛṣīka, sense organ) + ಈಶ (īśa, lord) — ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. hṛṣīka ("sense organ") + īśa ("lord") — nominative si… | ಹೃಷೀಕೇಶನು (ಕೃಷ್ಣನು) |
| ಗುಡಾಕೇಶೇನಅರ್ಥ: ಗುಡಾಕೇಶನಿಂದ (ಅರ್ಜುನನಿಂದ) Meaning: by Guḍākeśa, "conqueror of sleep" — an epithet of Arjuna ವ್ಯಾಕರಣ: ಗುಡಾಕಾ (guḍākā, sleep) + ಈಶ (īśa, master) — ತೃತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. guḍākā ("sleep") + īśa ("master") — instrumenta… | ಗುಡಾಕೇಶನಿಂದ (ಅರ್ಜುನನಿಂದ) |
| ಭಾರತಅರ್ಥ: ಎಲೈ ಭರತವಂಶಜನೇ (ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೇ) Meaning: O descendant of Bharata (addressing Dhṛtarāṣṭra) ವ್ಯಾಕರಣ: ಭರತ (bharata, ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜ) ಇಂದ ಬಂದ ಪದ — ಸಂಬೋಧನಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Patronymic of King Bharata — vocative singular masculi… | ಎಲೈ ಭರತವಂಶಜನೇ (ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೇ) |
| ಸೇನಯೋಃಅರ್ಥ: ಸೈನ್ಯಗಳ Meaning: of the two armies ವ್ಯಾಕರಣ: ಸೇನಾ (senā, "army") ಷಷ್ಠೀ ದ್ವಿವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ. senā ("army") — genitive dual feminine. | ಸೈನ್ಯಗಳ |
| ಉಭಯೋಃಅರ್ಥ: ಎರಡರ (ಎರಡೂ ಕಡೆಯ) Meaning: of both ವ್ಯಾಕರಣ: उभय (ubhaya, "both") ಷಷ್ಠೀ ದ್ವಿವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ, ಸೇನಯೋಃ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. ubhaya ("both") — genitive dual feminine, qualifies ಸೇನಯೋಃ. | ಎರಡರ |
| ಮಧ್ಯೇಅರ್ಥ: ನಡುವೆ Meaning: in the middle, between ವ್ಯಾಕರಣ: मध्य (madhya, "middle") ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ. madhya ("middle") — locative singular neuter. | ನಡುವೆ |
| ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾಅರ್ಥ: ನಿಲ್ಲಿಸಿ Meaning: having stationed ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು स्था (sthā, "to stand") ಣಿಚ್ (causative) ಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯಯ — gerund. Compare ಸ್ಥಾಪಯ (imperative, 1.21). sthā ("to stand"), causative gerund — "having stationed/placed." | ನಿಲ್ಲಿಸಿ |
| ರಥೋತ್ತಮಂಅರ್ಥ: ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು Meaning: the best/excellent chariot ವ್ಯಾಕರಣ: ರಥ (ratha, chariot) + ಉತ್ತಮ (uttama, best) — ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. ratha ("chariot") + uttama ("best") — accusative singular m… | ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು |
ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)
ಹೇ ಭಾರತ, ಗುಡಾಕೇಶೇನ ಏವಂ ಉಕ್ತಃ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ಉಭಯೋಃ ಸೇನಯೋಃ ಮಧ್ಯೇ ರಥೋತ್ತಮಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ... (ಮುಂದುವರಿಕೆ ಶ್ಲೋಕ ೨೫ರಲ್ಲಿ)
ಎಲೈ ಭಾರತ (ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ), ಗುಡಾಕೇಶನಿಂದ (ಅರ್ಜುನನಿಂದ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಹೃಷೀಕೇಶನು (ಕೃಷ್ಣನು) ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ...
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)
ಎಲೈ ಭಾರತ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ಸಂಜಯನ ನಿರೂಪಣೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ - ಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. "ಗುಡಾಕೇಶ" ಎಂಬ ಬಿರುದು ಅರ್ಜುನನ ನಿದ್ರೆಯ ಮೇಲಿನ ಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ (ಗುಡಾಕಾ = ನಿದ್ರೆ, ಈಶ = ಜಯಿಸಿದವನು).
Sloka 24 - Chapter 1 - Arjuna Viṣāda Yoga
sañjaya uvāca |
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ १-२४॥
evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 1-24||
Word Meanings (Word Level)
| Word | Meaning |
|---|---|
| evamuktaḥ | thus addressed |
| hṛṣīkeśaḥ | Hṛṣīkeśa (Kṛṣṇa) |
| guḍākeśena | by Guḍākeśa (Arjuna, "conqueror of sleep") |
| bhārata | O descendant of Bharata (Dhṛtarāṣṭra) |
| senayoḥ | of the two armies |
| ubhayoḥ | of both |
| madhye | in the middle |
| sthāpayitvā | having stationed |
| rathottamam | the best of chariots |
Anvaya (Phrase Level)
he bhārata, guḍākeśena evam uktaḥ hṛṣīkeśaḥ ubhayoḥ senayoḥ madhye rathottamam sthāpayitvā... (continues in verse 25)
O Bhārata, Hṛṣīkeśa, thus addressed by Guḍākeśa, having stationed the best of chariots between the two armies...
Translation (Sloka Level)
O Bhārata (Dhṛtarāṣṭra), thus addressed by Arjuna (Guḍākeśa), Kṛṣṇa (Hṛṣīkeśa) stationed that excellent chariot between the two armies.
Commentary
Sañjaya's narration continues — Kṛṣṇa complies with Arjuna's request. The epithet "Guḍākeśa" refers to Arjuna's mastery over sleep (guḍākā = sleep, īśa = master).