ಶ್ಲೋಕ ೪೬ - ಅಧ್ಯಾಯ ೧ - ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ १-४६॥
yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet || 1-46||
ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)
| ಪದ | ಅರ್ಥ |
|---|---|
| ಯದಿಅರ್ಥ: ಒಂದುವೇಳೆ Meaning: if ವ್ಯಾಕರಣ: ಅವ್ಯಯ (ಸಂಭಾವನಾರ್ಥಕ). Indeclinable conditional particle, "if." | ಒಂದುವೇಳೆ |
| ಮಾಂಅರ್ಥ: ನನ್ನನ್ನು Meaning: Me (accusative) ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ಅಸ್ಮದ್ (asmad, "I") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ. Pronoun asmad ("I"), accusative singular. | ನನ್ನನ್ನು |
| ಅಪ್ರತೀಕಾರಂಅರ್ಥ: ಪ್ರತಿಭಟಿಸದ Meaning: without retaliation/resistance ವ್ಯಾಕರಣ: ಅ (ನಞ್) + ಪ್ರತೀಕಾರ (pratīkāra, "retaliation") — ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಮಾಂ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. a- (not) + pratīkāra ("retaliation") — accusative singular mascul… | ಪ್ರತಿಭಟಿಸದ |
| ಅಶಸ್ತ್ರಂಅರ್ಥ: ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನಾದ Meaning: unarmed ವ್ಯಾಕರಣ: ಅ (ನಞ್) + ಶಸ್ತ್ರ (śastra, weapon) — ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಮಾಂ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. a- (not) + śastra ("weapon") — accusative singular masculine, qualifies ಮಾಂ. | ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನಾದ |
| ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃಅರ್ಥ: ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದವರು Meaning: with weapons in hand ವ್ಯಾಕರಣ: ಶಸ್ತ್ರ (śastra, weapon) + ಪಾಣಿ (pāṇi, hand) — ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ, ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. śastra ("weapon") + pāṇi ("hand") — ba… | ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದವರು |
| ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃಅರ್ಥ: ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರರು Meaning: the sons of Dhṛtarāṣṭra ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Compare ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ (accusative, 1.20). Patronymic of Dhṛtarāṣṭra — nominative plural masculine. | ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರರು |
| ರಣೇಅರ್ಥ: ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ Meaning: in battle ವ್ಯಾಕರಣ: रण (raṇa, "battle") ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. Compare ರಣಸಮುದ್ಯಮೇ (1.22). raṇa ("battle") — locative singular masculine. | ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ |
| ಹನ್ಯುಃಅರ್ಥ: ಕೊಂದರೆ (ಕೊಲ್ಲಬಹುದು) Meaning: might kill ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು हन् (han, "to kill") ವಿಧಿಲಿಙ್ (optative) ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನ. Root han ("to kill") — optative mood, 3rd person plural. | ಕೊಂದರೆ |
| ತತ್ಅರ್ಥ: ಆ Meaning: that ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ತದ್ (tad, "that") ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ, ಬಲಂ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. Pronoun tad ("that") — nominative singular neuter, qualifies ಬಲಂ. | ಅದು |
| ಮೇಅರ್ಥ: ನನಗೆ, ನನ್ನ Meaning: to Me, My (enclitic) ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ಅಸ್ಮದ್ (asmad, "I") ಚತುರ್ಥೀ/ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನ (ಅನುಬದ್ಧ ರೂಪ). Pronoun asmad ("I"), enclitic dative/genitive singular. | ನನಗೆ |
| ಕ್ಷೇಮತರಂಅರ್ಥ: ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಷೇಮಕರವಾದದ್ದು Meaning: more beneficial/safer ವ್ಯಾಕರಣ: ಕ್ಷೇಮ (kṣema, "welfare/safety") + ತರ (ಉತ್ಕರ್ಷಸೂಚಕ ಪ್ರತ್ಯಯ) — ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ. kṣema ("welfare") + -tara (comparative suffix) — nominative singul… | ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಷೇಮಕರವಾದದ್ದು |
| ಭವೇತ್ಅರ್ಥ: ಆದೀತು Meaning: would be ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು भू (bhū, "to be") ವಿಧಿಲಿಙ್ (optative) ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನ. Compare ಭವತಿ, ಭವಾಮಿ (same root). Root bhū ("to be") — optative mood, 3rd person singular. | ಆದೀತು |
ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)
ಯದಿ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ ಅಪ್ರತೀಕಾರಂ ಅಶಸ್ತ್ರಂ ಮಾಂ ರಣೇ ಹನ್ಯುಃ, ತತ್ ಮೇ ಕ್ಷೇಮತರಂ ಭವೇತ್.
ಒಂದುವೇಳೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರರು ಪ್ರತಿಭಟಿಸದ, ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದರೆ, ಅದು ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಷೇಮಕರವಾದದ್ದು ಆದೀತು.
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)
ಒಂದುವೇಳೆ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರರು ಪ್ರತಿಭಟಿಸದ, ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಂದರೂ ಸಹ, ಅದು ನನಗೆ (ಸ್ವಜನಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ) ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಷೇಮಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ಅರ್ಜುನನ ವಿಷಾದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ - ಸ್ವಜನಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನಾಗಿ, ಪ್ರತಿಭಟಿಸದೆ ಸಾಯುವುದೇ ಲೇಸು ಎಂದು ಅವನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಆಂತರಿಕ ಸಂಘರ್ಷದ ತೀವ್ರತೆಯ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ (೪೭) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತಿಮ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿ ಅವನ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ.
Sloka 46 - Chapter 1 - Arjuna Viṣāda Yoga
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ १-४६॥
yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet || 1-46||
Word Meanings (Word Level)
| Word | Meaning |
|---|---|
| yadi | if |
| mām | me |
| apratīkāram | without retaliating |
| aśastram | unarmed |
| śastrapāṇayaḥ | with weapons in hand |
| dhārtarāṣṭrāḥ | the sons of Dhṛtarāṣṭra |
| raṇe | in battle |
| hanyuḥ | might kill |
| tat | that |
| me | to me |
| kṣemataram | more beneficial, safer |
| bhavet | would be |
Anvaya (Phrase Level)
yadi śastrapāṇayaḥ dhārtarāṣṭrāḥ apratīkāram aśastram mām raṇe hanyuḥ, tat me kṣemataram bhavet.
If the sons of Dhṛtarāṣṭra, weapons in hand, were to kill me in battle while I remain unarmed and unresisting, that would be more beneficial for me.
Translation (Sloka Level)
If the armed sons of Dhṛtarāṣṭra were to kill me in battle while I remain unarmed and offer no resistance, that would be better for me.
Commentary
Arjuna's despair reaches its climax — he declares that dying unarmed and without resistance would be preferable to committing the sin of killing his own kin. This shows the extreme intensity of his inner conflict, and the next verse (47), the last of this chapter, summarizes his resulting decision.