ಶ್ಲೋಕ ೪೦ - ಅಧ್ಯಾಯ ೧ - ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ १-४०॥
kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ | dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta || 1-40||
ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)
| ಪದ | ಅರ್ಥ |
|---|---|
| ಕುಲಕ್ಷಯೇಅರ್ಥ: ಕುಲನಾಶವಾದಾಗ Meaning: when the family is destroyed (locative absolute) ವ್ಯಾಕರಣ: ಕುಲ (kula, family) + ಕ್ಷಯ (kṣaya, destruction) — ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ (ಸತಿಸಪ್ತಮೀ). kula ("family") + kṣaya ("destruction") — locative… | ಕುಲನಾಶವಾದಾಗ |
| ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿಅರ್ಥ: ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ Meaning: perish ವ್ಯಾಕರಣ: ಪ್ರ + ಧಾತು नश् (naś, "to perish") ಪರಸ್ಮೈಪದ ವರ್ತಮಾನ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನ. pra + naś ("to perish") — present tense, parasmaipada, 3rd person plural. | ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ |
| ಕುಲಧರ್ಮಾಃಅರ್ಥ: ಕುಲಧರ್ಮಗಳು Meaning: family traditions/duties ವ್ಯಾಕರಣ: ಕುಲ (kula, family) + ಧರ್ಮ (dharma) — ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. kula ("family") + dharma — nominative plural masculine. | ಕುಲಧರ್ಮಗಳು |
| ಸನಾತನಾಃಅರ್ಥ: ಸನಾತನವಾದ (ಶಾಶ್ವತವಾದ) Meaning: eternal, ancient ವ್ಯಾಕರಣ: सनातन (sanātana, "eternal") ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಕುಲಧರ್ಮಾಃ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. sanātana ("eternal") — nominative plural masculine, qualifies ಕುಲಧರ್ಮಾಃ. | ಸನಾತನವಾದ (ಶಾಶ್ವತವಾದ) |
| ಧರ್ಮೇಅರ್ಥ: ಧರ್ಮ (ನಾಶವಾದಾಗ) Meaning: when dharma (is destroyed) — locative absolute ವ್ಯಾಕರಣ: ಧರ್ಮ (dharma) ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ (ಸತಿಸಪ್ತಮೀ, ನಷ್ಟೇ ಜೊತೆ). dharma — locative singular masculine, absolute construction with ನಷ್ಟೇ. | ಧರ್ಮ |
| ನಷ್ಟೇಅರ್ಥ: ನಾಶವಾದಾಗ Meaning: destroyed (locative absolute) ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು नश् (naś, "to perish") ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯ — ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಧರ್ಮೇ ಜೊತೆ ಸತಿಸಪ್ತಮೀ. naś ("to perish"), past passive participle — locative singular masculi… | ನಾಶವಾದಾಗ |
| ಕುಲಂಅರ್ಥ: ಕುಲವನ್ನು Meaning: the family ವ್ಯಾಕರಣ: कुल (kula, "family") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ, ಅಭಿಭವತಿ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. kula ("family") — accusative singular neuter, object of ಅಭಿಭವತಿ. | ಕುಲವನ್ನು |
| ಕೃತ್ಸ್ನಂಅರ್ಥ: ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ Meaning: entire, whole ವ್ಯಾಕರಣ: कृत्स्न (kṛtsna, "entire") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ, ಕುಲಂ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. kṛtsna ("entire") — accusative singular neuter, qualifies ಕುಲಂ. | ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ |
| ಅಧರ್ಮಃಅರ್ಥ: ಅಧರ್ಮವು Meaning: unrighteousness ವ್ಯಾಕರಣ: ಅ (ನಞ್) + ಧರ್ಮ (dharma) — ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. a- (not) + dharma — nominative singular masculine. | ಅಧರ್ಮವು |
| ಅಭಿಭವತಿಅರ್ಥ: ಆವರಿಸುತ್ತದೆ Meaning: overcomes, overwhelms ವ್ಯಾಕರಣ: ಅಭಿ + ಧಾತು भू (bhū, "to be") ಪರಸ್ಮೈಪದ ವರ್ತಮಾನ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನ. abhi + bhū ("to be/overcome") — present tense, parasmaipada, 3rd person singular. | ಆವರಿಸುತ್ತದೆ |
| ಉತಅರ್ಥ: ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ Meaning: indeed ವ್ಯಾಕರಣ: ಅವ್ಯಯ (ಒತ್ತುಸೂಚಕ). Indeclinable emphatic particle. | ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ |
ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)
ಕುಲಕ್ಷಯೇ (ಸತಿ) ಸನಾತನಾಃ ಕುಲಧರ್ಮಾಃ ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ; ಧರ್ಮೇ ನಷ್ಟೇ (ಸತಿ) ಉತ ಅಧರ್ಮಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಕುಲಂ ಅಭಿಭವತಿ.
ಕುಲನಾಶವಾದಾಗ ಸನಾತನವಾದ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಧರ್ಮ ನಾಶವಾದಾಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಧರ್ಮವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲವನ್ನೇ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)
ಕುಲ ನಾಶವಾದಾಗ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಧರ್ಮ ನಾಶವಾದಾಗ ಇಡೀ ಕುಲವನ್ನೇ ಅಧರ್ಮವು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ಅರ್ಜುನನು ಕುಲನಾಶದ ಸರಪಳಿ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಕುಲನಾಶ → ಕುಲಧರ್ಮಗಳ ನಾಶ → ಅಧರ್ಮದ ಆವರಣ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ (೪೧-೪೪) ಈ ಸರಪಳಿ ಇನ್ನೂ ಮುಂದುವರಿದು ವರ್ಣಸಂಕರ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ಅಧಃಪತನದವರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
Sloka 40 - Chapter 1 - Arjuna Viṣāda Yoga
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ १-४०॥
kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ | dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta || 1-40||
Word Meanings (Word Level)
| Word | Meaning |
|---|---|
| kulakṣaye | when the family is destroyed |
| praṇaśyanti | perish |
| kuladharmāḥ | family traditions/duties |
| sanātanāḥ | eternal, ancient |
| dharme | when dharma |
| naṣṭe | destroyed |
| kulam | the family |
| kṛtsnam | entire |
| adharmaḥ | unrighteousness |
| abhibhavati | overcomes, overwhelms |
| uta | indeed |
Anvaya (Phrase Level)
kulakṣaye (sati) sanātanāḥ kuladharmāḥ praṇaśyanti; dharme naṣṭe (sati) uta adharmaḥ kṛtsnam kulam abhibhavati.
When the family is destroyed, the eternal family traditions perish; when dharma is destroyed, unrighteousness indeed overwhelms the entire family.
Translation (Sloka Level)
When the family is destroyed, the eternal family traditions perish; and when dharma is lost, unrighteousness overtakes the whole family.
Commentary
Arjuna outlines here a chain of consequences from the destruction of a family: family destruction → loss of family traditions → the family's descent into unrighteousness. This chain continues in the following verses (41–44), extending further to the mixing of castes and the downfall of ancestors.