Chapter 13: क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः
अथ त्रयोदशोऽध्यायः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १३-१॥
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava || 13-1||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १३-२॥
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ || 13-2||
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ १३-३॥
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama || 13-3||
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ १३-४॥
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śaṛṇu || 13-4||
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ १३-५॥
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ || 13-5||
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १३-६॥
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ || 13-6||
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ १३-७॥
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam || 13-7||
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ १३-८॥
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ || 13-8||
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ १३-९॥
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam || 13-9||
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १३-१०॥
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu || 13-10||
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १३-११॥
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi || 13-11||
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ १३-१२॥
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā || 13-12||
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।
jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३-१३॥
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate || 13-13||
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३-१४॥
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 13-14||
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १३-१५॥
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca || 13-15||
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १३-१६॥
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat || 13-16||
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १३-१७॥
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca || 13-17||
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १३-१८॥
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam || 13-18||
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३-१९॥
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate || 13-19||
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ १३-२०॥
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān || 13-20||
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३-२१॥
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate || 13-21||
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ १३-२२॥
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu || 13-22||
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ १३-२३॥
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ || 13-23||
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३-२४॥
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate || 13-24||
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३-२५॥
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare || 13-25||
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३-२६॥
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ || 13-26||
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ १३-२७॥
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha || 13-27||
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ १३-२८॥
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || 13-28||
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३-२९॥
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim || 13-29||
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ १३-३०॥
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati || 13-30||
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३-३१॥
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā || 13-31||
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ |
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ १३-३२॥
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate || 13-32||
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate |
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ १३-३३॥
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate || 13-33||
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १३-३४॥
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata || 13-34||
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā |
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३-३५॥
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param || 13-35||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥
kṣetrakṣetrajñavibhāgayogo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||