Chapter 14: गुणत्रयविभागयोगः
अथ चतुर्दशोऽध्यायः । गुणत्रयविभागयोगः
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १४-१॥
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ || 14-1||
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४-२॥
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca || 14-2||
मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
mama yonirmahad brahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ १४-३॥
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata || 14-3||
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ |
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ १४-४॥
tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā || 14-4||
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ १४-५॥
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam || 14-5||
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam |
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ १४-६॥
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha || 14-6||
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ १४-७॥
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam || 14-7||
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ १४-८॥
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata || 14-8||
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ १४-९॥
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta || 14-9||
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १४-१०॥
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā || 14-10||
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate |
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ १४-११॥
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta || 14-11||
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १४-१२॥
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha || 14-12||
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १४-१३॥
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana || 14-13||
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४-१४॥
tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate || 14-14||
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १४-१५॥
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate || 14-15||
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४-१६॥
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam || 14-16||
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४-१७॥
pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca || 14-17||
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४-१८॥
jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ || 14-18||
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati |
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४-१९॥
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati || 14-19||
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān |
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४-२०॥
janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute || 14-20||
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho |
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ १४-२१॥
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate || 14-21||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ १४-२२॥
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati || 14-22||
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate |
गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ १४-२३॥
guṇā vartanta ityevaṃ yo'vatiṣṭhati neṅgate || 14-23||
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १४-२४॥
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ || 14-24||
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ |
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ १४-२५॥
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate || 14-25||
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४-२६॥
sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate || 14-26||
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ १४-२७॥
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca || 14-27||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४॥
guṇatrayavibhāgayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||