Chapter 15: पुरुषोत्तमयोगः
अथ पञ्चदशोऽध्यायः । पुरुषोत्तमयोगः
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam |
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १५-१॥
chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit || 15-1||
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा
adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ |
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि
adhaśca mūlānyanusantatāni
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ १५-२॥
karmānubandhīni manuṣyaloke || 15-2||
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते
na rūpamasyeha tathopalabhyate
नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।
nānto na cādirna ca sampratiṣṭhā |
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlaṃ
असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ १५-३॥
asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā || 15-3||
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं
tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ |
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये ।
tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye |
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ १५-४॥
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī || 15-4||
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा
nirmānamohā jitasaṅgadoṣā
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ |
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै-
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñai-
र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ १५-५॥
rgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat || 15-5||
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ |
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ १५-६॥
yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama || 15-6||
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ |
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ १५-७॥
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati || 15-7||
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ |
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ १५-८॥
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt || 15-8||
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca |
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ १५-९॥
adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate || 15-9||
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam |
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १५-१०॥
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ || 15-10||
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam |
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ १५-११॥
yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ || 15-11||
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam |
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १५-१२॥
yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam || 15-12||
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā |
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १५-१३॥
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ || 15-13||
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ |
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १५-१४॥
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham || 15-14||
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो
sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च ।
mattaḥ smṛtirjñānamapohanañca |
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो
vedaiśca sarvairahameva vedyo
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ १५-१५॥
vedāntakṛdvedavideva cāham || 15-15||
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca |
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १५-१६॥
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate || 15-16||
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ |
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १५-१७॥
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ || 15-17||
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ |
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १५-१८॥
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || 15-18||
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam |
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १५-१९॥
sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata || 15-19||
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।
iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha |
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ १५-२०॥
etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata || 15-20||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन संवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjuna saṃvāde
पुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥
puruṣottamayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||