Chapter 16: दैवासुरसम्पद्विभागयोगः
अथ षोडशोऽध्यायः । दैवासुरसम्पद्विभागयोगः
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ |
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १६-१॥
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam || 16-1||
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam |
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १६-२॥
dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam || 16-2||
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā |
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ १६-३॥
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata || 16-3||
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca |
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ १६-४॥
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm || 16-4||
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
daivī sampadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā |
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ १६-५॥
mā śucaḥ sampadaṃ daivīmabhijāto'si pāṇḍava || 16-5||
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।
dvau bhūtasargau loke'smindaiva āsura eva ca |
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ १६-६॥
daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śaṛṇu || 16-6||
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ |
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ १६-७॥
na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate || 16-7||
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram |
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ १६-८॥
aparasparasambhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam || 16-8||
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ |
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ १६-९॥
prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ || 16-9||
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ |
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १६-१०॥
mohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante'śucivratāḥ || 16-10||
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ |
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ १६-११॥
kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ || 16-11||
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ |
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १६-१२॥
īhante kāmabhogārthamanyāyenārthasañcayān || 16-12||
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham |
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १६-१३॥
idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam || 16-13||
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi |
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १६-१४॥
īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī || 16-14||
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
āḍhyo'bhijanavānasmi ko'nyo'sti sadṛśo mayā |
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १६-१५॥
yakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ || 16-15||
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ |
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६-१६॥
prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake'śucau || 16-16||
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
ātmasambhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ |
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १६-१७॥
yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam || 16-17||
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ |
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १६-१८॥
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ || 16-18||
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān |
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १६-१९॥
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu || 16-19||
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani |
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ १६-२०॥
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim || 16-20||
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ १६-२१॥
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet || 16-21||
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ |
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ १६-२२॥
ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim || 16-22||
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ |
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ १६-२३॥
na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim || 16-23||
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau |
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ १६-२४॥
jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi || 16-24||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६॥
daivāsurasampadvibhāgayogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||