Chapter 17: श्रद्धात्रयविभागयोगः
अथ सप्तदशोऽध्यायः । श्रद्धात्रयविभागयोगः
अर्जुन उवाच ।
arjuna uvāca |
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ |
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १७-१॥
teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ || 17-1||
श्रीभगवानुवाच ।
śrībhagavānuvāca |
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā |
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ १७-२॥
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śaṛṇu || 17-2||
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata |
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ १७-३॥
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ || 17-3||
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ |
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ १७-४॥
pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ || 17-4||
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ |
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ १७-५॥
dambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ || 17-5||
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ |
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ १७-६॥
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān || 17-6||
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ |
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ १७-७॥
yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śaṛṇu || 17-7||
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ |
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ १७-८॥
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ || 17-8||
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ |
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ १७-९॥
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ || 17-9||
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat |
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १७-१०॥
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam || 17-10||
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
aphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate |
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ १७-११॥
yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ || 17-11||
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
abhisandhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat |
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १७-१२॥
ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam || 17-12||
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam |
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १७-१३॥
śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate || 17-13||
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam |
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १७-१४॥
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate || 17-14||
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat |
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १७-१५॥
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate || 17-15||
मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ |
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १७-१६॥
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate || 17-16||
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।
śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ |
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७-१७॥
aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate || 17-17||
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat |
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ १७-१८॥
kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam || 17-18||
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ |
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १७-१९॥
parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam || 17-19||
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe |
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ १७-२०॥
deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam || 17-20||
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ |
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ १७-२१॥
dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam || 17-21||
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate |
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १७-२२॥
asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam || 17-22||
ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
oṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ |
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ १७-२३॥
brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā || 17-23||
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ |
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७-२४॥
pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām || 17-24||
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
tadityanabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ |
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ १७-२५॥
dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ || 17-25||
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate |
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ १७-२६॥
praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate || 17-26||
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate |
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ १७-२७॥
karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate || 17-27||
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ १७-२८॥
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha || 17-28||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७॥
śraddhātrayavibhāgayogo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17||