ಸಮಾಸ (samāsa — compound word)

ಅರ್ಥ: ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಪದಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದೇ ಪದವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದು. Meaning: Two or more words fused into a single compound word.

ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಸಮಾಸಗಳು ಬಹಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಉದ್ದವಾಗಿರಬಹುದು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವ ವಿಧಗಳು: ಬಹುವ್ರೀಹಿಅರ್ಥ: ಸಮಾಸ ಸ್ವತಃ ಒಂದು ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ, ಸಮಾಸದ ಹೊರಗಿನ ಬೇರೊಂದು ನಾಮಪದವನ್ನು ವಿಶೇಷಿಸುವ ಸಮಾಸ. Meaning: A compound that functions as an adjective describing something outside itself — "one who/that has X." ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ ಉದಾಹರಣೆ: "ಬಹು… (ವಿಶೇಷಣ ಸಮಾಸ, "ಯಾವುದು X ಳ್ಳದ್ದೋ ಅದು"), ತತ್ಪುರುಷಅರ್ಥ: ಸಮಾಸದ ಒಂದು ಪದ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಒಂದು ವಿಭಕ್ತಿ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ವಿಶೇಷಿಸುವ ಸಮಾಸ. Meaning: A compound in which the first member modifies the second via an implied case relation (e.g. genitive, locative). ಉದಾಹರಣೆಗೆ "ರಾಜಪುರುಷಃ" (ರಾ… (ಒಂದು ಪದ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ವಿಭಕ್ತಿಸಂಬಂಧದಿಂದ ವಿಶೇಷಿಸುವುದು), ದ್ವಂದ್ವಅರ್ಥ: "ಮತ್ತು" ಎಂಬ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಜೋಡಿಸಲಾದ, ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನದ ಪದಗಳ ಪಟ್ಟಿ ರೂಪಿಸುವ ಸಮಾಸ. Meaning: A compound listing coordinate members joined as if by "and." ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದ ಪ್ರತಿ ಪದವೂ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಯಾವುದೂ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ವಿಶೇಷಿಸ… ("ಮತ್ತು" ಎಂಬ ಸಂಬಂಧದ ಪಟ್ಟಿ), ಅವ್ಯಯೀಭಾವಅರ್ಥ: ಸಮಾಸವಾದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಪದವೇ ಅವ್ಯಯ (ಬದಲಾಗದ ಪದ) ಆಗುವ ಸಮಾಸ. Meaning: A compound that itself becomes an indeclinable, functioning adverbially. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಉಪಸರ್ಗ/ಅವ್ಯಯದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಇಡೀ ಸಮಾಸ ಲಿಂಗ/ವಚನ/ವಿಭಕ್ತಿಗನುಗುಣವಾಗ… (ಅವ್ಯಯವಾಗುವ ಸಮಾಸ).

Compounding is pervasive in Sanskrit and can chain many members. Types recurring in the Gita: ಬಹುವ್ರೀಹಿಅರ್ಥ: ಸಮಾಸ ಸ್ವತಃ ಒಂದು ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ, ಸಮಾಸದ ಹೊರಗಿನ ಬೇರೊಂದು ನಾಮಪದವನ್ನು ವಿಶೇಷಿಸುವ ಸಮಾಸ. Meaning: A compound that functions as an adjective describing something outside itself — "one who/that has X." ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ ಉದಾಹರಣೆ: "ಬಹು… ("possessive" compound — "one who has X"), ತತ್ಪುರುಷಅರ್ಥ: ಸಮಾಸದ ಒಂದು ಪದ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಒಂದು ವಿಭಕ್ತಿ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ವಿಶೇಷಿಸುವ ಸಮಾಸ. Meaning: A compound in which the first member modifies the second via an implied case relation (e.g. genitive, locative). ಉದಾಹರಣೆಗೆ "ರಾಜಪುರುಷಃ" (ರಾ… (one member modifies another via an implied case relation), ದ್ವಂದ್ವಅರ್ಥ: "ಮತ್ತು" ಎಂಬ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಜೋಡಿಸಲಾದ, ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನದ ಪದಗಳ ಪಟ್ಟಿ ರೂಪಿಸುವ ಸಮಾಸ. Meaning: A compound listing coordinate members joined as if by "and." ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದ ಪ್ರತಿ ಪದವೂ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಯಾವುದೂ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ವಿಶೇಷಿಸ… (a coordinated "and" list), ಅವ್ಯಯೀಭಾವಅರ್ಥ: ಸಮಾಸವಾದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಪದವೇ ಅವ್ಯಯ (ಬದಲಾಗದ ಪದ) ಆಗುವ ಸಮಾಸ. Meaning: A compound that itself becomes an indeclinable, functioning adverbially. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಉಪಸರ್ಗ/ಅವ್ಯಯದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಇಡೀ ಸಮಾಸ ಲಿಂಗ/ವಚನ/ವಿಭಕ್ತಿಗನುಗುಣವಾಗ… (a compound that itself becomes indeclinable).

ಉದಾಹರಣೆ: ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಂಅರ್ಥ: ಕುಲಧರ್ಮ ನಾಶವಾದವರ Meaning: of those whose family duties are destroyed ವ್ಯಾಕರಣ: ಉತ್ಸನ್ನ (utsanna, "destroyed," cf. ಉತ್ಸಾದ್ಯಂತೇ) + ಕುಲಧರ್ಮ — ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ, ಷಷ್ಠೀ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. utsanna ("destroyed") + kuladharma —… (1.44) — ಉತ್ಸನ್ನ + ಕುಲಧರ್ಮಅರ್ಥ: ಕುಲಧರ್ಮಗಳು Meaning: family traditions/duties ವ್ಯಾಕರಣ: ಕುಲ (kula, family) + ಧರ್ಮ (dharma) — ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. kula ("family") + dharma — nominative plural masculine. — ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ, "ಕುಲಧರ್ಮ ನಾಶವಾದವರ". Example: ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಂಅರ್ಥ: ಕುಲಧರ್ಮ ನಾಶವಾದವರ Meaning: of those whose family duties are destroyed ವ್ಯಾಕರಣ: ಉತ್ಸನ್ನ (utsanna, "destroyed," cf. ಉತ್ಸಾದ್ಯಂತೇ) + ಕುಲಧರ್ಮ — ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ, ಷಷ್ಠೀ ಬಹುವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. utsanna ("destroyed") + kuladharma —… (1.44) — utsanna + kuladharma — a bahuvrīhi compound, "those whose family duties are destroyed."