ಶ್ಲೋಕ ೯ - ಅಧ್ಯಾಯ ೧೨ - ಭಕ್ತಿ ಯೋಗ
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ १२-९॥
atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram | abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanañjaya || 12-9||
ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)
| ಪದ | ಅರ್ಥ |
|---|---|
| ಅಥಅರ್ಥ: ಒಂದುವೇಳೆ, ಈಗ Meaning: if, now, then ವ್ಯಾಕರಣ: ಅವ್ಯಯ (indeclinable, often marking transition or condition). | ಒಂದುವೇಳೆ |
| ಚಿತ್ತಂಅರ್ಥ: ಚಿತ್ತವನ್ನು Meaning: the mind ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು चित् (cit, "to think") ಇಂದ ಬಂದ ನಾಮಪದ — ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ, ಸಮಾಧಾತುಂ ಪದದ ಕರ್ಮಪದ. From root cit ("to think") — accusative singular neuter, object of ಸಮಾಧಾತುಂ. | ಚಿತ್ತವನ್ನು |
| ಸಮಾಧಾತುಂಅರ್ಥ: ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು (ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲು) Meaning: to fix steadily, to concentrate ವ್ಯಾಕರಣ: ಸಮ್ + ಆ + ಧಾತು धा (dhā, "to place") ತುಮುನ್ ಪ್ರತ್ಯಯ (ಉದ್ದೇಶಾರ್ಥಕ) — infinitive. sam + ā + dhā ("to place") — infinitive, "to fix/concentra… | ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು |
| ನಅರ್ಥ: ಇಲ್ಲ, ಬೇಡ Meaning: not, no ವ್ಯಾಕರಣ: ನಿಪಾತ (ಅವ್ಯಯ) — negation particle, indeclinable. | ಇಲ್ಲ |
| ಶಕ್ನೋಷಿಅರ್ಥ: ಶಕ್ತನಾಗಿರುವೆ, ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ Meaning: you are able ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು शक् (śak, "to be able") ಪರಸ್ಮೈಪದ ವರ್ತಮಾನ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನ. Root śak ("to be able") — present tense, parasmaipada, 2nd person singular. | ಶಕ್ತನಾಗಿರುವೆ (ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ) |
| ಮಯಿಅರ್ಥ: ನನ್ನಲ್ಲಿ Meaning: in Me ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ಅಸ್ಮದ್ (asmad, "I") ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನ. Pronoun asmad ("I"), locative singular. | ನನ್ನಲ್ಲಿ |
| ಸ್ಥಿರಂಅರ್ಥ: ಸ್ಥಿರವಾಗಿ Meaning: steady, fixed ವ್ಯಾಕರಣ: स्थिर (sthira, "steady") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ, ಚಿತ್ತಂ ಪದದ ವಿಶೇಷಣ. sthira ("steady") — accusative singular neuter, qualifies ಚಿತ್ತಂ. | ಸ್ಥಿರವಾಗಿ |
| ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನಅರ್ಥ: ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ (ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ) Meaning: by the yoga (discipline) of repeated practice ವ್ಯಾಕರಣ: ಅಭ್ಯಾಸ (abhyāsa, practice) + ಯೋಗೇನ (by yoga) — ತೃತೀಯಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. abhyāsa ("practice") + yoga — instrumen… | ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ |
| ತತಃಅರ್ಥ: ಆಗ, ಆದ್ದರಿಂದ Meaning: then, thereafter ವ್ಯಾಕರಣ: ತದ್ (tad, "that") ಇಂದ ಬಂದ ಅವ್ಯಯ. Derived from tad ("that") — indeclinable, "then/from that." | ಆಗ (ಆದ್ದರಿಂದ) |
| ಮಾಂಅರ್ಥ: ನನ್ನನ್ನು Meaning: Me (accusative) ವ್ಯಾಕರಣ: ಸರ್ವನಾಮ ಅಸ್ಮದ್ (asmad, "I") ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನ. Pronoun asmad ("I"), accusative singular. | ನನ್ನನ್ನು |
| ಇಚ್ಛಾಅರ್ಥ: ಬಯಕೆ Meaning: the desire, wish ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು इष् (iṣ, "to wish") ಇಂದ ಬಂದ ನಾಮಪದ — ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ. From root iṣ ("to wish/desire") — nominative singular feminine. | ಬಯಕೆ |
| ಆಪ್ತುಂಅರ್ಥ: ಹೊಂದಲು, ಪಡೆಯಲು Meaning: to obtain, to attain ವ್ಯಾಕರಣ: ಧಾತು आप् (āp, "to obtain") ತುಮುನ್ ಪ್ರತ್ಯಯ — infinitive. Root āp ("to obtain") — infinitive, "to attain." Compare ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ, ಅವಾಪ್ಯತೇ (same root with prefixes… | ಹೊಂದಲು |
| ಧನಂಜಯಅರ್ಥ: ಎಲೈ ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ) Meaning: O Dhanañjaya ("conqueror of wealth" — an epithet of Arjuna) ವ್ಯಾಕರಣ: ಧನ (dhana, wealth) + ಜಯ (jaya, conqueror) — ಸಂಬೋಧನಾ ಏಕವಚನ ಪುಲ್ಲಿಂಗ. dhana ("wealth") + jaya ("conqueror") — vocative… | ಎಲೈ ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ) |
ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)
ಹೇ ಧನಂಜಯ, ಅಥ ಚಿತ್ತಂ ಮಯಿ ಸ್ಥಿರಂ ಸಮಾಧಾತುಂ ನ ಶಕ್ನೋಷಿ (ಚೇತ್), ತತಃ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ಮಾಂ ಆಪ್ತುಂ ಇಚ್ಛಾ (ಕುರು).
ಎಲೈ ಧನಂಜಯ, ಒಂದುವೇಳೆ ಚಿತ್ತವನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದುವ ಬಯಕೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೋ.
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)
ಎಲೈ ಧನಂಜಯ, ಒಂದುವೇಳೆ ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದ ಮೂಲಕ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದುವ ಬಯಕೆಯನ್ನಾದರೂ ಬೆಳೆಸಿಕೋ.
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಪೂರ್ಣ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅರಿತ ಕೃಷ್ಣನು, ಕ್ರಮೇಣ ಸಾಧನೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು (ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ) ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸಾಧಕನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಮೆಟ್ಟಿಲಾಗಿ ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸರಣಿಯ ಆರಂಭ (ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ).
Sloka 9 - Chapter 12 - Bhakti Yoga
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ १२-९॥
atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram | abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanañjaya || 12-9||
Word Meanings (Word Level)
| Word | Meaning |
|---|---|
| atha | if, now |
| cittam | the mind |
| samādhātum | to fix steadily |
| na | not |
| śaknoṣi | you are able |
| mayi | in Me |
| sthiram | steady |
| abhyāsayogena | by the yoga (discipline) of practice |
| tataḥ | then |
| mām | Me |
| icchā | the desire |
| āptum | to obtain |
| dhanañjaya | O Dhanañjaya (Arjuna) |
Anvaya (Phrase Level)
he dhanañjaya, atha cittam mayi sthiram samādhātum na śaknoṣi (cet), tataḥ abhyāsayogena mām āptum icchā (kuru).
O Dhanañjaya, if you are unable to fix your mind steadily on Me, then cultivate the desire to attain Me through the yoga of practice.
Translation (Sloka Level)
O Dhanañjaya, if you are unable to fix your mind steadily on Me, then seek to attain Me through the yoga of practice (abhyāsa-yoga).
Commentary
Recognizing that not everyone can achieve immediate, unwavering concentration, Krishna offers a graduated path — abhyāsa-yoga, the discipline of repeated practice. This opens a sequence of progressively accessible paths for practitioners of varying capacity, continued in the verses that follow.